استانداردسازی لایه تبادل داده پیش نیاز دولت الکترونیک

دستیابی به دولت الکترونیک بدون تسهیل ارتباط داده‏ای سازمان‌‏ها و ارگان‏‌های دولتی و غیر دولتی امکان‏‌پذیر نیست. به همین دلیل ایجاد سازوکار تبادل داده در بین بخش‏‌های مختلف دولتی و خصوصی از جمله اولین و مهم‌ترین اقدامات کشورها در راستای بهره‏‌برداری از مزایای فناوری اطلاعات در حکمرانی به شمار می‏‌آید. کلیدواژه دولت تعامل‏‌پذیر، به تبادل داده در بین دستگاه‏‌های دولتی اشاره دارد. دولت تعامل‏‌پذیر از چهار لایه تشکیل شده است (شکل 1): 1- لایه فنی: شامل ایجاد زیرساخت سخت افزاری، نرم افزای و شبکه‏ای مورد نیاز برای تبادل داده می‏باشد که در کشور ما بر عهده مرکز ملی تبادل داده می‏باشد. 2- لایه داده یا معنا: جایی که تعریف، محتوا و ساختار داده تبادلی بین دستگاه‏ها به صورت دقیق باید صورت گیرد. 3- لایه فرآیند یا سازمانی: لایه‌‏ای که سازمان‌‏ها باید برای ارائه خدمات الکترونیکی در مورد یک فرآیند اشتراکی به توافق برسند. 4- لایه حاکمیت یا تصمیم‏‌گیری: کارگروه تعامل‏‌پذیری دولت در بالاترین سطح وظیفه مهم وضع قانون جهت اجازه و یا اجبار یک دستگاه به تبادل داده را بر عهده دارد.
در کشور ما لایه حاکمیتی یا قانونی با تشکیل کارگروه تعامل‌پذیری طبق قانون دوام و لایه فنی با ایجاد مرکز ملی تبادل اطلاعات؛ در وضعیت نسبتا خوبی قرار دارند. به عنوان یک پیشران مهم در دولت الکترونیک، توجه ویژه به استانداردسازی لایه داده موجب ارتقای چشمگیر تعامل‏پذیری بین دستگاهی در کشورمان خواهد شد. بررسی‏ها نشان می‏دهد اکثر کشورهای دنیا مدت‏ها قبل به اهمیت وجود هماهنگی و درک مشترک بین سازمانی در لایه داده برای توسعه دولت الکترونیک پی برده به همین دلیل اقدام به استانداردسازی لایه داده نموده‏اند. پیدایش مدل داده ملی مختص هر کشور از جمله خروجی‏های برجسته این اقدامات در قالب استانداردسازی لایه داده است.
لایه‌‏ی تبادل داده که به لایه معنایی نیز مشهور است، لایه‌ای از تعامل‌پذیری است که قابلیت سیستم‌های کامپیوتری برای تبادل داده بین یکدیگر بدون وجود ابهام در معنای داده‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد. استقرار درست تعامل‌پذیری داده، متضمن درک مشترک معنایی طرف‌های مرتبط با تبادل اطلاعات از اجزای موجود در تبادل داده می‏باشد. داده تبادلی بین دو یا چند سیستم دارای دو جنبه‏ی ساختاری و محتوایی می‏باشد که ایجاد درک مشترک توسط یک راه‏حل استاندارد در هر دو جنبه برای برقراری ارتباط داده‏ای بین دو دستگاه الزامی می‏باشد.
ادامه این نوشتار به بیان اهداف استانداردسازی لایه داده، خصوصیات لازم جهت اطمینان از موفقیت یک استاندارد داده، و معماری و اجزای استاندارد توسعه داده شده در راستای اعلام نیاز دبیرخانه شورای اجرایی فناوری اطلاعات، خواهد پرداخت.

اهداف استانداردسازی لایه داده

به‌طور کلی برخی از اهداف مهم که از طریق ارائه استاندارد لایه‌‏ی تعامل‌پذیری معنایی دنبال می‌شوند عبارت‌اند از:
1- آماده‌سازی یک مجموعه واژگان مشترک و مدل داده ملی: ایجاد یک زبان مشترک برای توصیف نیاز اطلاعات تبادلی یکی از نتایج تعامل‌پذیری معنایی است. طراحی، پیاده‏سازی، به‌کارگیری و پشتیبانی از مدل داده ملی باعث شکل‌گیری الفبای این زبان مشترک می‌شود.
2- تضمین معنای واحد و غیرمبهم برای داده: هنگامی که معنای اصطلاحات به‌کاررفته در تبادل اطلاعات، از پیش مشخص نباشند، برقراری جریان ارتباطات نمی‌تواند تضمین‌کننده دستیابی به اهداف تبادل اطلاعات باشد. برای مثال در دو دستگاه اجرایی ممکن است یک اصطلاح مشترک برای دو موجودیت اطلاعاتی متفاوت به کار رود. یا اینکه ساختار یک موجودیت اطلاعاتی در دو دستگاه مختلف متفاوت باشد. نبود یک استاندارد معنایی باعث سو تفاهم در درک داده‌ها و در نتیجه افزایش خطا و هزینه‌ها می‌شود.
3- ارتقاء آگاهی از وضعیت داده در سطح کشور: با یکسان‏سازی مفاهیم داده در سطح ملی از پیچیدگی نحوه‏ی تبادل داده‏ی بین سازمان‏ها کاسته شده و در نتیجه فهم چگونگی جریانات داده (نقشه لوله کشی جریان داده) در بین دستگاه‏ها برای مسئولان و تصمیم‏گیران ساده‏‌تر خواهد شد.
4- بالا بردن قابلیت استفاده مجدد: در صورت یکسان‏سازی انواع داده‏‌ی ردوبدل شده بین دستگاه‏ها استفاده‏‌ی مجدد از داده‌‏ها و پیام‏‌های اطلاعاتی تعریف شده‏ی قبلی برای نیازهای جاری ساده تر خواهد شد.
5- یکپارچه‌‏سازی، داشبوردسازی، تحلیل و تولید گزارش: با یکسان‏‌سازی داده‌‏های موجود در دستگاه‏ها با هزینه‌‏ی کمتری می‏توان داده‏ها را تجمیع کرده و بر روی آن‏ها داشبوردهای عملیاتی تولید کرد. تحلیلگران داده نیز با صرف وقت کمتری برای پیش‏پرداز داده‏ها می‏توانند به وظیفه اصلی و فعالیت تخصصی خود پرداخته و گزارش‏های مورد نیاز تصمیم‏گیران را تولید کنند. در اینصورت هزینه‏ی آماده‎‏سازی داده برای تحلیل که بعضا بیش از 50% هزینه‌‏های تحلیل است در سازمان‏‌هایی همچون سازمان ملی آمار کاهش اساسی خواهد داشت.
6- کمک به گسترش اینترنت اشیا: یکی از چالش‌های موجود در زمینه اینترنت اشیا، ناهمگونی و تنوع بسیار وسیع دستگاه‌های موجود در شبکه است. این مسئله تبادل اطلاعات بین این دستگاه‌ها را با مشکل مواجه می‌کند. استاندارد تعامل‌پذیری معنایی این چالش را تا حد مناسبی مرتفع می‌سازد.
7- کمک به توسعه هوش مصنوعی فراگیر: برای آموزش و توسعه ابزارهای هوشمند، نیاز به ترکیب داده‌ها در حجم بالا بین منابع اطلاعاتی متفاوت وجود دارد. طبیعتاً بدون وجود استاندارد معنایی، یکپارچه‌سازی اطلاعات جمع‌آوری شده از منابع مختلف که ساختارهای متفاوتی دارند و با اصطلاحات متفاوتی بیان شده‌اند، مشکل‌، وقت‏گیر و هزینه‌‏بر خواهد بود.
8- گسترش زیست بوم داده‌‏های باز کشور: وجود زبان مشترکی برای توصیف انواع داده‏‌هایی که قابلیت باز بودن داشته باشند با وجود حجم زیاد داده‏های باز که در کشورها وجود خواهد داشت، نقش موثر در بهره‌‏برداری موثر از این نوع داده‌ها خواهد داشت. در صورتی که از قبل تدبیری برای یکسان‏سازی معانی داده در مجموعه داده‏‌های باز منتشر شده توسط دستگاه‏ها اندیشیده نشود، پس از انتشار ده‏‌ها هزار مجموعه داده ایجاد یک وحدت رویه بسیار سخت خواهد شد. همچنین در صورت نبود استاندارد در توصیف داده‌‏ها قابلیت استفاده مجدد داده‌‏ها، قابلیت جستجوی داده‏‌ها، کیفیت داده و بسیاری از خصوصیات مهم داده باز دچار مشکل خواهد شد. از طرف دیگر گسترش داده باز در کشور خود از الزامات توسعه هوش مصنوعی خواهد بود.